Lutheranen in het Noorden

Lutheranen in het Noorden

De Lutheranen in het Noorden (Groningen / Drenthe)

Wist u dat de provincie Drenthe de enige provincie van Nederland is zonder een evangelisch-lutherse gemeente? De provincie Groningen daarentegen heeft vijf evangelisch-lutherse gemeenten.

We werden gevraagd of we ons als een van de kerkgenootschappen aan u – lezers van dit blad - wilden voorstellen. Tot aan 1 mei 2004 bestond de Evangelisch-lutherse Kerk in het koninkrijk der Nederlanden als een zelfstandig luthers kerkgenootschap. Sinds de vereniging maken we deel uit van de Protestantse Kerk en behoort de lutherse traditie nu tot de identiteit van de Protestantse Kerk.

Voor alle duidelijkheid het woord ‘evangelisch’ in de naam van de evangelisch-lutherse gemeenten duidt niet een bepaalde stroming aan. Toen het in de tijd van de reformatie in het spraakgebruik opkwam om van ‘lutherse’ kerken te spreken heeft de hervormer Maarten Luther zich hiertegen verzet. Een kerk moet men niet naar een mens noemen want in de kerk draait alles om Gods goede Woord, de verkondiging van het Evangelie in Woord en Sacrament. Uiteindelijk werd het een combinatie van beide met ‘evangelisch’ wordt recht gedaan aan de kritische opmerking van Luther en het woord ‘luthers’ bleek toch de meest handige aanduiding van hen die zich door Luther lieten inspireren.

"De ware schat der Kerk is het heilig evangelie van Gods heerlijkheid en genade". Deze stelling (één van de beroemde 95) van Maarten Luther is nog altijd een leidraad voor de Lutherse gemeenschap. In het voetspoor van de reformator legt zij vooral de nadruk op hetgeen ons van Godswege wordt gegeven; op het mógen en niet op het moeten; op de verantwoordelijkheid van ieder christenmens. Veel waarde wordt gehecht aan een stijlvolle liturgieviering en verzorgde kerkmuziek.

Een korte schets van de vijf lutherse gemeenten in deze regio:

De evangelisch-lutherse gemeente Groningen

De oor­sprong van de Evangelisch-Lutherse Gemeente Groningen ligt in het begin van de 17e eeuw. Men begon toen in huizen samen te komen. Halverwege de 17e eeuw was de gemeente zo groot geworden dat zij een eigen predikant kon beroepen. De door de stad ingehuurde lutherse soldaten droeg tot een verder groei bij. Het duurde nog tot het eind van de 17e eeuw, voordat de lutherse gemeente van de burgemeester en gemeenteraad toestem­ming kreeg om een kerkgebouw in de Haddingestraat te bouwen. Het kerkgebouw moest een schuilkerk zijn. Dat betekent dat het van buiten niet als kerk herkenbaar mocht zijn. Het kerkgebouw mocht dus geen klokken en geen toren hebben en moest vanaf de straat op een gewoon woonhuis lijken.

De Lutherse Gemeente Groningen telt op dit moment 220 doop- en belijdende leden en 35 belangstellenden. De helft hiervan woont in de stad. De andere helft woont in de regio. Het gebied van de Lutherse Gemeente Groningen reikt van Delfzijl in het Noorden tot aan Eelde in het Zuiden. Van de Friese grens in het Westen tot aan Hoogezand-Sappemeer in het Oosten.

De Evangelisch-Lutherse Gemeente Groningen is dan ook, zoals bijna elke lutherse gemeente in Nederland, een diasporagemeente. Elke zondag is er dienst. De gemeente heeft een parttime predikant (60 %), ds. Susanne Freytag. Elke maand zijn er speciale muziekdiensten. Op eerste advent is er een adventsmiddag in de het Duits. Op 24 december is er een speciale kerstdienst voor ouders met jonge kinderen. Verder worden er kringen en cursussen gehouden.

Voor meer informatie zie de website: www.elgg.nl

Evangelisch-lutherse gemeente Pekela

Het afgraven in het verleden van de venen, de ontginning van de ter beschikking komende gronden en de hieruit voortgekomen groeiende scheepsbouw, de zee- en binnenscheepvaart (afvoer van turf) bood aan veel mensen werk. Overal kwamen dan ook mensen om zich in Oude en Nieuwe Pekela te vestigen. Met de Duitsers kwam ook het Lutheranisme in Pekela. De mensen sloten zich aan bij de lutherse gemeente in Winschoterzijl waar in 1695 een kerk was gebouwd.

In die tijd moest men veelal lopend naar de kerk. Een andere optie was met de trekschuit. De tocht naar Winschoten duurde hierdoor echter niet veel korter. In de wintermaanden was de reis bijna onmogelijk. De lutheranen in Pekela wilden om deze reden een eigen gemeente stichten. Aangezien men zelf geen geld had en ook het Amsterdams Consistorie geen geld wil geven,  ging men collectereizen uitvoeren naar Duitse geloofsgenoten. Met het geld dat hiermee werd opgehaald kon men de grond kopen waarop de kerk later is gebouwd. Op 28 november 1762 werd het kerkgebouw ingewijd. Tegelijk met de inwijding van het gebouw werd ook de eerste Predikant ingewijd. Het duurde echter nog jaren voordat het Amsterdams Consistorie het verzoek van Pekela om een nominatie toestond. Pas op 3 maart 1790 wordt Pekela als erkende gemeente in de kring der lutherse gemeenten van Nederland opgenomen.

In 1865 gebeurde er een grote ramp. Op 22 april van dat jaar was door onbekende oorzaak het kerkgebouw in brand gevlogen. De gemeente probeerde daarna zo snel mogelijk geld bijeen te brengen om de verbrande resten af te breken en een nieuwe kerk op te bouwen. Tijdens de werkzaamheden maakt de gemeente dankbaar gebruik van de Doopsgezinde kerk. Op 17 december 1865 werd de herbouwde kerk ingewijd.

Het kerkhof van de lutherse gemeente Pekela is uniek aangezien het de enige lutherse kerkhof is in Nederland waar nog mensen worden begraven.

De Lutherse gemeente in Pekela is een kleine gemeente met ca. 70 leden. Er zijn gezamenlijke diensten met andere kerken in de omgeving, zoals de Lutherse Kerk in Wildervank, de Hervormde Kerk in Oude Pekela en Gereformeerde Kerk in Nieuwe Pekela. De diensten zijn om 10 uur om beurten in Winschoten en Pekela.

Op 1 november 2016 zijn de evangelisch-lutherse gemeente Pekela en de evangelisch-lutherse gemeente Winschoten samengevoegd tot één gemeente Evangelisch-Lutherse gemeente Pekela/Winschoten.

Evangelisch-lutherse gemeente Stadskanaal

In 1850 kwam een eerste Lutherse kring bijeen, bestaande uit de familie Heinz en enige andere families. De meeste bezoekers van de kring waren glasblazers. Ds.Benit uit Wildervank bediende deze kring aanvankelijk. Af en toe leidde hij een dienst voor deze Lutheranen in de Doopsgezinde kerk, die daarvoor gehuurd werd. Later kwam de dominee van Wildervank één keer per maand.
De Kanaalsters wilden graag een zelfstandige gemeente vormen, met een eigen predikant. Daarvoor was eerst een kerkenraad nodig. Die werd in 1857 gevormd uit de "voornaamste" leden. Niet lang daarna, op 9 april van datzelfde jaar, maakte de Koning, die bij dergelijke godsdienstige zaken de touwtjes in handen had, de Stadskanaalster kring tot filiaalgemeente van de Evangelisch-Lutherse Gemeente Wildervank-Veendam. Op zelfstandigheid moesten de Lutheranen dus nog even wachten, wel was er een status als bijkerk voor de officieuze groep bereikt. In 1857 werd ook de eerst predikant beroepen. In 1864 werd Stadskanaal een zelfstandige gemeente en op 31 oktober 1875 werd het nieuw gebouwde eigen kerkgebouw ingewijd. In 1966 werd dit gebouw gerestaureerd waarbij er een Lutherzaal onder de kerk kwam.

De gemeente heeft ca.100 leden. Er is elke zondag dienst om 9:30 uur.

Voor meer informatie kunt u terecht op de website: www.elg-stadskanaal.nl

Evangelisch-lutherse gemeente Wildervank-Veendam

De stad Groningen, het kerspel Zuidbroek en enkele grootgrondbezitters uit de Ommelanden waren de bezitters van de woeste veengrond in de provincie Groningen, dat nu de Groninger Veenkoloniën wordt genoemd. In het jaar 1647 pachtte Adriaan Geerts Wildervank het gedeelte, dat nu Wildervank en Veendam omvat. Aangezien er in die streek nog geen mensen woonden, was hij genoodzaakt voor het vervenen en ontginnen mensen van elders aan te trekken en zodoende kwamen hier veenarbeiders uit het dicht aan Nederland grenzende deel van Duitsland, nl. Oost-Friesland. Daar een deel van deze Duitsers de Lutherse leer beleed, ontstond er onder deze mensen al betrekkelijk snel behoefte om na eerst veelal huissamenkomsten te hebben gehouden zonder voorganger, iemand te hebben, die de geestelijke zorg op zich kon nemen.

In Sappemeer (deze lutherse gemeente bestaat niet meer) was een zekere Christoph Griesopf in 1680 zijn werk als proponent begonnen en hij was het, die in 1686 ook in Wildervank-Veendam ging werken. In 1695 werd hij predikant van beide gemeenten; combinatie van gemeenten was toen dus ook al niet vreemd. In 1698 verliet hij Wildervank-Veendam en in 1700 werd de kerk gesticht en kreeg de gemeente in de persoon van Johan Bischof Holtzapffel een eigen predikant. In 1760 werd het kerkgebouw vergroot en geheel vernieuwd. Tussen 1950 en 1970 werden 10 glas-in-lood-ramen naar ontwerpen van ds. P.H.G.C. Kok in de kerk aangebracht en het interieur werd in 1972 vernieuwd.

De gemeente heeft ca 100 leden, pastoraal werker mevrouw Steenhuis-van Duinen. Kerkdienst vindt twee tot drie keer in de maand plaats om 10 uur. De evangelisch-lutherse gemeente Wildervank-Veendam gaat een combinatie vormen met de evangelisch-lutherse gemeente Groningen

Voor meer informatie kunt u terecht op de website: www./elgwv.nl

Evangelisch-lutherse gemeente Winschoten:

De eerste Lutheranen kwamen aan het einde van de zeventiende eeuw naar Oost-Groningen. Voornamelijk waren ze afkomstig uit het Duitse grensgebied. Ze werkten in de handel, als ambachtslieden of in de veenontginning. In 1680 werden in Winschoten de eerste lutherse samenkomsten gehouden. Vanwege de moeilijk verhouding met de gereformeerden werden van 1690 tot 1695 de diensten in Winschoterzijl in de schuur van de bierbrouwer Feltrup gehouden. In 1695 werd op een stuk grond, geschonken door deze bierbrouwer, een kerk gebouwd die in 1696 in gebruik werd genomen. Toen de kerk in Winschoterzijl bouwvallig werd koos men ervoor een nieuwe kerk in Winschoten te bouwen; de verhouding met de gereformeerden was ondertussen verbeterd. In 1836 werd het nieuwe kerkgebouw in gebruik genomen, waarbij deels het oude interieur uit de kerk in Winschoterzijl een nieuw plek kreeg.

Er is elke zondag 10 uur dienst volgens een rooster afgewisseld met Pekela. De gemeente heeft ca 50 leden. 

Op 1 november 2016 zijn de evangelisch-lutherse gemeente Pekela en de evangelisch-lutherse gemeente Winschoten samengevoegd tot één gemeente Evangelisch-Lutherse gemeente Pekela/Winschoten.

Lutheranen in Drenthe

Dat de provincie Drenthe geen eigen lutherse gemeente heeft, heeft waarschijnlijk met het minder stedelijk en meer landelijk karakter van deze provincie te maken. Bij bijna alle evangelisch-lutherse gemeenten zijn namelijk ontstaan door toestroom van lutherse migranten. Dat kunnen soldaten, glasblazers of werkers in het veen geweest zijn. Dergelijke vormen van migratie van Duitse lutheranen naar de provincie Groningen hebben ertoe bijgedragen tot gemeentevorming over te gaan. Blijkbaar heeft iets vergelijkbaars nooit in Drenthe plaats gehad. Aangezien de kaart van Nederland geen witte vlekken kent wat betreft het toebehoren bij een evangelisch-lutherse gemeente is heel Drenthe verdeeld onder de omliggende lutherse gemeenten. Het zuidelijk deel, o.a. Meppel, Hoogeveen, Coevorden, behoort tot evangelisch-lutherse gemeente Zwolle. Het noordelijke puntje, o.a. Eelde, Peize, Roden, hoort bij de evangelisch-lutherse gemeente Groningen. Zuidlaren, Annen en omstreken horen bij de evangelisch-lutherse gemeente Wildervank. Bij de evangelisch-lutherse gemeente Stadskanaal horen o.a. Assen, Beilen, Borger, Emmen, Gasselte, Gieten, Norg, Odoorn, Rolde. In sommige van deze plaatsen worden door de regionale lutherse gemeente waar deze plaats toe behoort gesprekskringen georganiseerd.

De lutheranen kunnen zich buigen over een lange geschiedenis in de noordelijke provincies. Alle gemeenten zijn diaspora gemeenten waar de leden verstrooid over een groot gebied wonen. In de lutherse gemeenten treft u ook regelmatig leden uit andere landen waar veel lutheranen zijn aan, zoals Duitsland, de Skandinavische landen of de Verenigte Staten. De evangelisch-lutherse gemeenten houden elk op een eigen manier de lutherse traditie in het Noorden levend. Ze representeren in dit land een van de grootste protestantse tradities wereldwijd.

Ds. Susanne Freytag

Voormalig predikant van de evangelisch-lutherse gemeente Groningen en consulent van de evangelisch-lutherse gemeenten Pekela, Stadskanaal, Wildervank-Veendam en Winschoten.

Voor je trouwdag kies je wie je wilt liefhebben. Na je trouwdag heb je degene lief, die je hebt gekozen.
Maarten Luther